MOTOR EGZOS TEHLİKESİ
Akın DİLER	2009

Boeing ticari uçaklarında 18.000-100.000 lb / thrust arası takatlı motorlar kullanılmaktadır. Bu seviyedeki motorlar kalkış, uçuş ve inişin değişik suhunetli ortamlarda, irtifalarda ve ağırlıklarda emniyetli olarak yapılabilmesine olanak sağlamaktadır. Bununla beraber bu motorların egzos çıkışları bulunulan ortamlarda tehlikeli sahalar yaratmaktadır. İşleticiler ve meydan otoritesi personel yaralanması ile bagaj, servis araçlarının, havalimanı yapısının ve diğer uçakların hasarlanması konularında bu tehlikeye karşı duyarlı olmak zorundadırlar.

TEHLİKELİ BÖLGELER

Modern jet motorları belirlenen takatlarında çalıştırıldıkları zaman egzostan çıkan gazların sürati 375 mi/h (325 kn/603 km/h)’i aşabilir. Bu gazlar egzos dışına genişleyen bir koni şeklinde yayılırlar, satıh ile de temas ederler (şekil-1) ve uzaklaştıkça şiddetleri azalır. Yine de 300 mi/h (260 kn/483 km/h) şiddetindeki egzos gazı uçak arkasında yüzlerce feet içinde bulunan personel ve malzeme için tehlike oluşturur. Uçağın 200 feet (61m) arkasındaki 150 mi/h (130 kn/240 km/h) şiddetindeki egzos gazı bu mesafenin dışında 50-100 mi/h (43-88 kn/80-161 km/h)’a düşer.

Bu değerlerin daha iyi anlaşılabilmesi için U.S. National Oceanic and Atmosferic Administration tarafından kullanılan hurricane skalası ile mukayesesi yapılabilir.
Category 1 hurricane’de rüzgar şiddeti 74-95 mi/h (64-82 kn/119-153 km/h) olarak belirtilmekte ve normal yapılarda minimal ancak mobil yapılarda daha büyük hasarlara sebep olmaktadır. Idle devirdeki bir uçak category 3 hurricane şiddetine eş değerde egzos gazı meydana getirmektedir. 120 mi/h (104kn/192 km/h) Bu gaz dalgası şiddeti taksi yapmak için gaz açıldığında 2 veya 3 defa daha artmaktadır. En yüksek değer olarak kullanılan category 5 hurricane’de rüzgar 155 mi/h’dan (135 kn/249km/h) daha fazladır ve normal yapılarda çatı uçmasına daha takatsız yapıların ise parçalanmasına,ağaçların sökülmesine ve toprak kaymalarına sebep olmaktadır.

BAKIM FAALİYETİ

Bakım amaçlı kullanılan yüksek takat diğer uçaklara ve meydan da bulunan diğer elementlere büyük zararlar verebilir. Motor arızası yazılmış bir uçakta “engine control component” değiştirilir. Motor test ve trim ayarı için uçak taksi yoluna bitişik asfalt satıh üzerinde motor çalıştırılır. Yüksek takat kontrolunda 6x6 m ebadındaki asfalt satıh koparak yerden ayrılır. Uçuşan parçacıklar uçağın kuyruk ve arka gövdesinde hasara sebep olur.

YABANCI MADDE HASARI ( FOD )

Yüksek motor takatı sonucu oluşan yabancı maddeler uçak yapısına, uçuş kumandalarına ve malzeme ve personele zarar verecek boyutta olabilir.

Uçak Yapısı

B737 uçağında inişten sonra yapılan harici kontrollarda stabilize ve elevatörde hasar tespit edilir. Hasarın parke kaplama malzemesinden oluştuğu anlaşılır. Kalkış yapılan meydan ile yapılan görüşmelerde pist threshold bölümünde satıh hasarı olduğu öğrenilir.

Uçuş Kumandaları

Yabancı maddeler uçuş kontrol sistemlerinide etkiler. Bu sistemler pek çok uçakta stabilizer power control unit vasıtasıyla müstakil hidrolik sistemler ile çalışır. Sistem üzerinde güç bulunmadığı zaman aerodynamic balance panels,linkage ve hinges interact hava akışı sonucu elevatör sapmasına/oynamasına yardımcı olurlar (şekil-2) Elevatör’ün dış kısmında gizlenmiş olarak bulunan yabancı maddeler satıh balansını ve hava akış karakteristiğini değiştirir. Bu dinamik ve kontrolsuz satıh üzerindeki akış ilave hasarlara ,bu hasarın büyümesi de diğer yapısal hasarlanmaya,kontrol satıhlarındaki titreşimlerde uçuş kontrol kaybına sebep olabilir.



Personel ve Malzeme

Yabancı maddeler ramp harekatını da değişik yönlerde etkiler. Personel,bagaj arabaları,servis araçları ve meydan yapısında yaralanma/hasara sebep olur. Hareket amaçlı uçak reverse-thrust kullanımı tehlike sahalarını arttırır personel ve malzemenin korunması için tedbirler alınmasını gerektirir. (şekil-3)



ÖN TEDBİRLER

Uçak karakteristiklerinin ve kapasitesinin bilinmesi uçağın ve etrafında görevli personelin korunması için çok önemlidir. İşleticiler hasar ve yaralanmaların önlenebilmesi için;

• Tehlike bölgelerinde,

• Bakım faaliyetlerinde,

• Meydan çevresinde ön tedbirler almak zorundadırlar.

Bu sahalar “Aircraft Maintenance Manual” (AMM)’ler de belirtilmektedir.(şekil-4)



Konu ile ilgili ilave bilgiler ”Maintenance Facility and Equipment Planing” ve “Airplane Characteritics for Airport Planing” dökümanlarında bulunabilir.

Bu sahalar şekiller üzerinde yatay olarak motor egzos tehlike bölgelerini ve sürat kontur hatlarını göstererek uçağa hizmet ve destek verecek malzemenin uçak etrafında yerleştirilmesini sağlarlar.


Bu dökümanlar ayrıca APU egzos tehlike bölgesini,motor ve apu ses şiddeti bilgilerini ve motor girişi tehlikeli bölgelerine ait bilgileride bulundurur.

Bakım amaçlı motor çalıştırma,teknik personelin taksi yapması ve benzer motor faaliyetleri ile ilgili ön tedbirlere ait bilgiler AMM’de bulunmaktadır. İşleticiler,işletme usul ve uygulamalarını belirlemede AMM bilgilerini kullanmalıdırlar.

Meydan Çevresi

İşleticiler,sorumlu meydan otoritesi ile ramp sahaları, pist, apron ve motor test sahası gibi konularda görüş birliği sağlanmalıdır. Meydan yapısının dizayn ve bakım usulleri ICAO “Aerodrome Design Manual and Airport Characteristic Data Bank” dökümanında bulunur. Diğer bilgilerde U.S. FAA 150 serisi Advisory Circulars’dan elde edilebilir.

ÖZET

Hergün dünya üzerinde binlerce iniş ve kalkış emniyetle yapılmaktadır. Bu uçuş harekatında yüksek takatli motorlar kullanılmaktadır. Taksi ve bakım faaliyetlerinde bu yüksek takat ve egzos çıkışı çevreye vereceği zarar bilinmediği zaman tehlike yaratmaktadır. Usuller ve öntedbirler bu tehlike ile mücadeleye yardım için hazırlanmaktadır. İşleticiler bu bilgileri uçuş işletme anında kullanmalı uçuş emniyet ve eğitim programlarına dahil etmelidirler.

JET BLAST HASAR ve YARALANMALARI

• Ramp sahasında 274m uzakta park eden uçakta yapılan motor test çalışmasında 3 no’lu motor arkasındaki satıhtan kopan asfalt parçası stabilizer, kuyruk ve gövde de hasara sebep olmuştur.

• İniş sonrası yapılan taksi anında uçaklar arasında park eden helikopter egzos gazından hasarlanmıştır.

• Taksi esnasında yapılan sert dönüş sonrası 3 ve 4 no’lu motor takatlarının fazla açılması sonucu bakım sehpası uçmuş ve diğer bir uçağın motoruna girmiştir.Abort sonrası taksi anında inboard iki motor durdurulur.Park yerine giriş için fazla takat kullanılması sonucu iki container uçarak işçileri taşıyan aracın ön camına çarpar.

• Push back sonrası taksi için açılan takat sonrası yüklü bagaj arabalarını devirir. Araba altında kalan işçi vücudundaki kırıklar sonucu hastaneye kaldırılır.

MEYDAN PLANLAMA VE İŞLETME REFERANSLARI

ICAO
Annex 14, Aerodromes,volume
Annex 15 ,Aeronautical Information Services
Accident Prevention Manual
Aerodrome Design Manual (five parts)
Airport Services M anual (nine parts)
IATA
Airport Handling Manual
FAA
Avvisory Circulars
AC 150/5300-13, Airport Design
AC 150/5320-6D ,Airport Pavement Design and Evulation
AC 150/5335-5, Standardized Methot of Reporting Airport Pavement Strenght

BU YAZIYI PAYLAŞ